(3) અસંગઠિત ક્ષેત્રનો વિકાસ :

અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં શાકભાજી વેચનારા, બાંધકામ ક્ષેત્રના મજૂરો, ખેતમજૂરો, હાથલારી ચલાવનારા, પેડલરિક્ષા ચલાવનારા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

રાષ્ટ્રીય આયોગના અંદાજ મુજબ 2005માં કુલ શ્રમિકોમાં 86% ટકા શ્રમિકોને આ ક્ષેત્ર રોજગારી પૂરી પાડે છે. તેથી ગરીબી નિવારવા રાષ્ટ્રીય આયોગે કામની પરિસ્થિતિ નક્કી કરવી, જીવન વીમા તથા સ્વાસ્થ્ય અને પેન્શન જેવી વિવિધ યોજના દ્વારા સામાજિક સલામતી પૂરી પાડવા ભલામણ કરી છે.

- નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને સિંચાઈ અને ધિરાણ પૂરું પાડવાની ભલામણ કરી છે જેથી અસંગઠિત વર્ગની આવક વધારી ગરીબી ઘટાડી શકાશે.

(4) યોગ્ય કરનીતિનો ઉપયોગ :

- સરકાર દ્વારા આવકની અસમાનતા અને ગરીબી ઘટે તથા આવકની પુનઃ વહેંચણી માટે યોગ્ય કરનીતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

જેમ કે ધનિક વર્ગ પાસેથી વધુ કર વસૂલવામાં આવે છે અને ગરીબ વર્ગને ઓછો કર ભરવો પડે તેવી કરરાહતો આપવામાં આવે છે.

પરિણામે ગરીબોની આર્થિક-સામાજિક સ્થિતિમાં સુધારો થાય છે, આવકની અસમાનતા ઘટે છે અને ગરીબી ઘટે છે.

(5) માનવ મૂડીરોકાણમાં વધારો :

'માનવ ક્ષમતાઓના વિકાસ માટે મોટા પાયા પર શિક્ષણ, આરોગ્ય અને કૌશલ્યવર્ધનમાં જે મૂડીરોકાણ કરવામાં આવે છે તેને માનવ મૂડીરોકાણ કહે છે.'

વિકસિત દેશોમાં માનવમૂડીરોકાણ ખૂબ જ વધુ જોવા મળે છે તેથી ત્યાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ અને ગરીબી પણ ઓછાં જોવા મળે છે.

સમાજમાં શિક્ષણનું સ્તર અને આરોગ્ય સારું હોવાથી

રોજગારીના વિકલ્પો અને પસંદગીની તકો વધુ યુ. છે. કામદારોની ઉત્પાદકતા વધે છે. ઊંચા વેતન મળી છે પરિણામે ગરીબી ઘટે છે.

(6) વાજબી કિંમતે વસ્તુઓ અને સેવાઓ :

ગરીબ કુટુંબો તેમની આવકનો મોટો હિસ્સો ખાધ પદાર્થો પાછળ ખર્ચે છે. તેથી ગરીબી ઘટાડવા તેમણે રાહતના દરે પૂરતો પોષણક્ષમ આહાર કે ખાદ સુરક્ષા પૂરાં પાડવાની જરૂર છે.

આ માટે સરકારે આયોજનકાળ દરમિયાન વાવી ભાવની દુકાનો દ્વારા ગરીબોને પાયાની જરૂરિયાતની વસ્તુઓ પૂરી પાડવાનાં પગલાં લીધાં છે. સરકાર જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુના ભાવ બાંધી આપ્યા છે.

વળી દુષ્કાળ અને અછતના સમયમાં પાયાની જરૂરિયાતો ગરીબો ખરીદી શકે તે માટે ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે.

(7) રોજગારલક્ષી કાર્યક્રમો :

ગરીબી નિવારણ માટે રોજગારલક્ષી મુખ્ય કાર્યક્રમો નીચે મુજબ છે. જેવા કે......

સંકલિત ગ્રામવિકાસ કાર્યક્રમ (IRDP),

TRYSEM,

DWCRA, MWS, SITRA, ગંગા કલ્યાણ યોજના (GKY) વગેરે. ઉપરરાંત વેતન રોજગારી કાર્યક્રમો, પ્રધાનમંત્રી રોજગાર યોજના (PMRY), રાષ્ટ્રીય રોજગાર બાંહેધરી કાનૂન (NREGA), આવાસ યોજનાઓ, સામાજિક સલામતી યોજનાઓ, જનધન યોજના વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

1લી એપ્રિલ, 1990થી IRDP અને તેની સાથે સંકળાયેલી અન્ય યોજનાઓને ભેગી કરી તેને સ્વર્ણજયંતી ગ્રામ સ્વરોજગાર યોજના (SGSY) નામ આપવામાં આવ્યું. આ યોજનામાં ગામડાઓમાં ટચુકડા ઉદ્યોગોના વિકાસ સાથે સ્વસહાય જૂથોને માળખાકીય મદદ, ટેક્નોલોજી, પિરાણ, ઉત્પાદિત વસ્તુઓના બજાર માટેની સુવિધા ગ્રામીણ ગરીબોને પૂરી પાડવામાં આવે છે.

1લી એપ્રિલ, 1990થી IRDP અને તેની સાથે સંકળાયેલી અન્ય યોજનાઓને ભેગી કરી તેને સ્વર્ણજયંતી ગ્રામ સ્વરોજગાર યોજના (SGSY) નામ આપવામાં આવ્યું. આ યોજનામાં ગામડાઓમાં ટચુકડા ઉદ્યોગોના વિકાસ સાથે સ્વસહાય જૂથોને માળખાકીય મદદ, ટેક્નોલોજી, પિરાણ, ઉત્પાદિત વસ્તુઓના બજાર માટેની સુવિધા ગ્રામીણ ગરીબોને પૂરી પાડવામાં આવે છે.

2 વેતન રોજગારી કાર્યક્રમો :

આ કાર્યક્રમો ગરીબી નાબૂદી માટેની વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ છે જે બહુઆયામી ઉદેશો ધરાવે છે. વેતન રોજગારી માટેના કાર્યક્રમોનું લક્ષ્યાંક તેવા ગરીબો હતા જેમની પાસે તેમના ભૌતિક શ્રમ સિવાય આવકનું કોઈ સાધન ન હતું. આ કાર્યક્રમો ફક્ત ખેતી સિવાયના મોસમમાં સ્વરોજગારી પૂરી નથી પાડતી પરંતુ પૂર, દુષ્કાળ, અછત અને અન્ય કુદરતી આફતો દરમિયાન રોજગારી પૂરી પાડે છે. આ કાર્યક્રમો હેઠળ ગામડાઓમાં માળખાકીય સેવાઓનો વિકાસ કરવામાં આવે છે. તેમજ શ્રમિકોને યોગ્ય વેતન પ્રાપ્ત થાય તેવા પ્રયાસો થાય છે. વેતન રોજગારી કાર્યક્રમમાં

1. જવાહર રોજગાર યોજના (JRY)

2. રોજગારી બાંહેધરી યોજના (EAS) કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થયો હતો.

3 પ્રધાનમંત્રી રોજગાર યોજના (PMRY) :

1990ના દાયકામાં સંગઠિત ક્ષેત્રમાં રોજગારી વૃદ્ધિ સ્થગિત થઈ ગઈ હતી તેમજ જાહેર ક્ષેત્રની વૃદ્ધિ નકારાત્મક રહી હતી. બીજી તરફ બેરોજગારી-દરમાં ઝડપથી વધારો થઈ રહ્યો હતો. આ પરિસ્થિતિમાં સ્વરોજગાર માટે પ્રધાનમંત્રી રોજગાર યોજના શરૂ કરવામાં આવી જેનો મુખ્ય હેતુ શિક્ષિત બેરોજગારોને મદદ કરી સ્વરોજગારો માટે સાહસો સ્થાપવા મદદ કરવાનો છે.

4 રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર બાંહેધરી કાનૂન(2005) (NREGA):

વર્ષ 2005માં રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરેંટી કાનૂન (NREGA) મંજૂર કરવામાં આવ્યો, જેનો હેતુ સાર્વજનિક નિર્માણ કાર્યક્રમો હેઠળ સંપત્તિઓ ઊભી કરીવર્ષે ગ્રામીણ, શહેરી ગરીબ તેમજ નીચલા મધ્યમ વર્ગના કુટુંબના એક વ્યક્તિને ઓછામાં ઓછી 100 દિવસની રોજગારી પૂરી પાડવાનો છે. વર્ષ 2009માં NREGA ને સુધારીને મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રાણ રોજગાર ગેરેંટી કાનૂન (MGNREGA)નું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું.

5. આવાસ યોજનાઓ :

ભારતનાં ગામડાઓમાં આજે પણ ખૂબ મોટા પ્રમાણમાં ગરીબીરેખા હૈટા જીવતાં કુટુંબો અર્પસ્થાયી કે કામચલાઉ મકાનોમાં વસવાટ કરે છે. ગરીબોને યોગ્ય રહેઠાશની સુવિધાઓ પૂર પાડવાના હેતુથી વર્ષ 1985-86માં ગ્રામીણ ક્ષેત્રોમાં ગરીબીરેખાથી નીચેનાં કુટુંબો તેમજ અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ વર્ગને મકાનની સુવિધા પૂરી પાડવા ઇન્દિરા આવાસ યોજના (IAY) શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત વર્ષ 2013-14માં રાજીવ આવાસ યોજના અમલમાં મુકાઈ હતી. શહેરી ક્ષેત્રોમાં પણ ગરીબ કુટુંબ ગંદી ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં રહે છે. શહેરી ક્ષેત્રમાં ઝડપથી વધતી આવાસની સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખી 25 જૂન 2015થી શહેરી ગરીબો માટે પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના (PMAY) શરૂ કરવામાં આવી છે. આવામ યોજનાઓ ગરીબ કુટુંબોને રહેઠાણની સુવિધાઓ તો પૂરી પાડે છે. પરંતુ સાથે-સાથે તે રોજગાર સર્જનનું મહત્ત્વનું સ્રોત પણ છે.

6. સામાજિક સલામતીની યોજનાઓ :

ભારતમાં ગરીબીને ઘટાડવાની વ્યૂહરચનાના એક ભાગરૂ': વિવિધ સામાજિક સલામતીની યોજનાઓ શરૂ કરવામાં આવી છે. અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો માટે 9 મે, 2015 થી અટલ પેન્શન યોજના (APY) અમલમાં આવી છે. આ સાથે પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા યોજના હેઠળ 18 થી 70 વર્ષની ઉંમરના વ્યક્તિઓને ₹ 12ના નજીવા પ્રીમિયમે ₹ 2 લાખનો અકસ્માત વીમો તેમજ વાર્ષિક ₹ 330 ના પ્રીમિયમે ₹ ? લાખનો જીવનવીમો આપતી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના શરૂ કરાઈ છે. ખેતીક્ષેત્રે ખેડૂતોને પાક નિષ્ફળતાના જોખમથી રક્ષણ આપવા પ્રધાનમંત્રી ફસલ વીમા યોજના (PMFBY) શરૂ કરવામાં આવી છે.

7. જનધન યોજના :

નાણાકીય સમાવેશીકરણ દ્વારા ગરીબીના મુળમાં થા કરવા માટેની મહત્ત્વાકાંથી યોજના એટલે પ્રધાનમંત્રી જનધન યોજના. આ યોજનાની શરૂઆત 28 ઑગસ્ટ 2014ના રોજ કરવામાં આવી જેના પ્રથમ દિવસે જ 1.5 કરોડ ખાતા ખોલવામાં આવ્યા. અને 8 જાન્યુઆરી સુધીમાં તેની સંખ્યા 12.58 કરોડ થઈ જ્યાં 10,590 કરોડની થાપણો મૂકવામાં આવી.

જનધન યોજનાનું મહત્ત્વ અને લક્ષણો : પ્રતિવસ્તી બૅન્કિંગ સેવાનું પ્રમાણ વધે અને પ્રાદેશિા અસમાનતા ઘટે તે હેતુથી આ યોજના શરૂ કરવામાં આવી જેના મૂળમાં સરકારની ગરીબ પરિવારોને આપવામાં આવતી સહાય સીધી જ તેના બૅન્ક ખાતામાં જમા થાય તે હતો.

જનષન યોજનાની મુખ્ય વિશેષતા એ છે કે તેમાં શૂન્ય સિલક સાથે ખાતુ ખોલાવી શકાય છે અને ખાટુ ખોલાવ્યાના પાંચ માસ પછી તેમાંથી ₹ 5000નો ઑવર ડ્રાફ્ટ મળી શકે છે. આ યોજનામાં 26 જાન્યુઆરી 2015 પહેલા ખાતુ ખોલાવનારને જીવન વીમાનો લાભ પણ આપવાનું જાહેર થયું.

પ્રધાનમંત્રી જનધન યોજના મૂળભૂત રીતે નાણાકીય સમાવેશીકરણ (Financial Inclusion) માટેની સર્વગ્રાહી યોજના ગણવામાં આવી છે. જે બીજી રીતે (માઈકો ફાઈનાન્સ) સૂક્ષ્મ ધિરાણ અને બેન્કિંગ સુવિધા દ્વારા ગરીબીના મૂળમાં થા કરવાની યોજના છે.