વિભાગ	વિષય	મુખ્ય વિગતો અને સ્રોત
I	પરિચય: વૈશ્વિક સમસ્યાઓ અને પ્રદૂષણ	પ્રદૂષણના પ્રકારો, માનવસર્જિત પ્રદૂષણનું જોખમ
II	પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ	જળ, વાયુ, ભૂમિ અને ધ્વનિ પ્રદૂષણ
III	કચરાનું વ્યવસ્થાપન	ઘન કચરો, પ્રવાહી કચરો, જૈવિક કચરો, માનવ મળમૂત્ર નિકાલ
IV	સામાજિક-આર્થિક સમસ્યાઓ	ગરીબી, ભૂખમરો અને કુપોષણ
V	ઉપાયો અને જાગૃતિ	પ્રદૂષણ અને ગરીબી નિવારણના પગલાં

વૈશ્વિક સમસ્યાઓ - ભૌગોલિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં

વિભાગ I: પરિચય અને પ્રદૂષણના પ્રકારો

ધ્યેય: વિદ્યાર્થીઓ વૈશ્વિક સમસ્યાઓ, ખાસ કરીને પ્રદૂષણના વિવિધ પ્રકારો અને તેના જોખમોથી પરિચિત થાય.

મુખ્ય વિગતો:

• પ્રદૂષણની વ્યાખ્યા અને મૂળ: પર્યાવરણની અંદર થતું પ્રદૂષણ માનવી અને કુદરત બંને દ્વારા થાય છે, પરંતુ કુદરત દ્વારા થતા પ્રદૂષણની તુલનામાં માનવી દ્વારા કરાતું પ્રદૂષણ વધારે ઘાતક છે.
• માનવ નિર્મિત પ્રદૂષણના મુખ્ય પ્રકારો:
  1. જળ પ્રદૂષણ
  2. વાયુ પ્રદૂષણ
  3. જમીન/ભૂમિનું પ્રદૂષણ
  4. ધ્વનિ પ્રદૂષણ

પર્યાવરણીય પ્રદૂષણનું વિશ્લેષણ

1. જળ પ્રદૂષણ (Water Pollution)

• મહત્વ: જળનો કોઈ વિકલ્પ નથી, અને 'જળ એ જીવન છે' ઉક્તિ સાચે જ સાર્થક છે.
• મુખ્ય કારણો:
  • શહેરીકરણ અને વસ્તી વધારો: વધતી વસ્તી અને તીવ્ર ગતિએ થઈ રહેલ શહેરીકરણથી પાણીનો વિવેકહીન અને અમાર્યાદિત ઉપયોગ શરૂ થયો છે, જેનાથી પાણીની ગુણવત્તા ઘણી નીચી ગઈ છે.
  • ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ: ચર્મ ઉદ્યોગ, કાગળ ઉદ્યોગ અને રસાયણ ઉદ્યોગમાંથી નીકળતા દૂષિત પાણીથી મોટા પ્રમાણમાં જળ પ્રદૂષણ થાય છે.
  • ખેતી ક્ષેત્ર: હરિયાળી ક્રાંતિની સાથે સાથે ખેતીમાં કીટનાશકો અને અકાર્બનિક દ્રવ્યોથી બનેલાં ખાતરોનો વપરાશ વધ્યો છે. આ રસાયણો વરસાદી પાણી સાથે વહીને જળાશયોમાં પહોંચે છે. નાઈટ્રેટના ખાતરોને કારણે ભૂમિગત જળમાં તેની માત્રા વધે છે.
  • સાંસ્કૃતિક ગતિવિધિઓ: નદી અને સરોવર કાંઠે યોજાતા મેળાઓ અને તીર્થ યાત્રાઓ પણ જળ પ્રદૂષણ માટે જવાબદાર છે.
• ભારતમાં સ્થિતિ: એક અંદાજ મુજબ ભારતમાં ઉપલબ્ધ જળ જથ્થાનો લગભગ 70% હિસ્સો પ્રદૂષિત થઈ ચૂક્યો છે.
• જળ પ્રદૂષણની અસરો:
  • પાણીજન્ય રોગો: ઝાડા-ઊલટી, કૃમિ તથા હેપેટાઈટિસ મુખ્ય છે.
  • ભૂમિગત જળની ગુણવત્તામાં ઘટાડો.
  • પ્રદૂષિત પાણીથી પકવાતાં શાકભાજી કે ફળોના પાકમાં ઝેરી દ્રવ્યોની હાજરી નોંધાઈ છે.

2. વાયુ પ્રદૂષણ (Air Pollution)

• કારણ: માનવની આધુનિક થવાની ઘેલછાએ વાતાવરણને દૂષિત કર્યું છે.
• મુખ્ય સ્ત્રોત: છેલ્લાં 50 વર્ષોમાં અશ્મિભૂત ઇંધણોના વધતા જતા વપરાશથી હવામાં સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ, કાર્બન ડાયોક્સાઈડ, કાર્બન મોનોક્સાઈડ, સીસું જેવી અશુદ્ધિઓ મોટી માત્રામાં ભળે છે.

3. ભૂમિ પ્રદૂષણ (Land Pollution)

• વ્યાખ્યા: જમીનની ગુણવત્તામાં થતા ઘટાડાને ભૂમિ પ્રદૂષણ કહે છે.
• અસર: જમીનની આર્થિક અને જૈવિક ઉત્પાદકતામાં ભારે ઘટાડો થાય છે. ક્યારેક ભૂમિ તેની સંપૂર્ણ ઉત્પાદકતા ગુમાવીને તદ્દન નિરુપયોગી બની જાય છે.

4. ધ્વનિ પ્રદૂષણ (Noise Pollution)

• સ્ત્રોત: વિવિધ ઉદ્યોગો, વિમાનો, સાયરન, લાઉડ સ્પીકર વગેરેમાંથી પેદા થતો અવાજ.
• મુખ્ય જવાબદાર: માર્ગ વ્યવહારનાં સાધનોથી થતો ઘોંઘાટ ધ્વનિ પ્રદૂષણ માટે વધુ જવાબદાર છે.

 કચરાનું વ્યવસ્થાપન

1. ઘન કચરો (Solid Waste)

• સ્ત્રોત: ઘરમાંથી, વેપાર વાણિજ્યની પ્રવૃત્તિઓથી અને ઉદ્યોગોથી કચરો પેદા થાય છે.
• કચરાના ઘટકો: પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા, પૉલિથિનની કોથળીઓ, રદી કાગળો, ઠંડાપીણાની પ્લાસ્ટિકની બાટલીઓ અને કૅન. આધુનિક જીવનશૈલી તથા “વાપરો અને ફેંકી દો'ની પ્રથા મુજબ કચરાની માત્રા સતત વધતી જાય છે.
• સમસ્યાઓ:
  • કચરાથી લગભગ પચીસ જાતના રોગો થવાની સંભાવના છે, જેમાં ટાઈફૉઈડ, કૉલેરા, પ્લેગ, ડેંગ્યુ, પીળો તાવ (Yellow Fever) વગેરે મુખ્ય છે.
  • સંગ્રહિત કચરાના ઢગલાઓમાં લાગતી આગથી ફેલાતો ધુમાડો નજીકની વસાહતો માટે મુશ્કેલી સર્જે છે (જેમ કે 2016માં મુંબઈ ખાતેની ઘટના).
  • કચરાનો નિકાલ મોટે ભાગે નીચી જમીન કે મોટા ખાડા પૂરીને થાય છે, પરંતુ હવે આવાં સ્થાનો શહેરો પાસે બચ્યાં નથી.
• નિકાલના ઉપાયો (શહેર સુધરાઈ માટે):
  • કચરાને દૂર ફેંકવાને બદલે પુનઃ ઉપયોગમાં લાવવાનો અભિગમ રાખવો.
  • સડી શકે તેવા કચરામાંથી બાયો ગેસ બનાવી ઊર્જા અને કંપોસ્ટિંગ કરી જૈવિક ખાતર મેળવી શકાય.
  • કાચ, પૂંઠા, કાગળ, પતરાં વગેરેને તારવી જુદાં પાડી રી-સાયકલ કરવાં જોઈએ.

2. પ્રવાહી કચરો - ગંદુ પાણી (Liquid Waste)

• સ્ત્રોત: કારખાના અને માનવ વસાહતોમાંથી નીકળતું ગંદુ પાણી.
• સમસ્યા: મહાનગરોની ગટરોનું પાણી કોઈ શુદ્ધીકરણ પ્રક્રિયા વિના જ સીધું નદીમાં છોડાય છે, જેનાથી ગંગા અને યમુના જેવી નદીઓ પ્રદૂષિત થઈ છે.
• ઉપયોગ: આવા પાણીમાંથી રંગ અને ગંધ દૂર કરી તેનો ઉપયોગ સફાઈ માટે, બગીચામાં સિંચાઈ માટે અને જાહેર સ્થળોના મોટા ફુવારાઓમાં વાપરવો જોઈએ.

3. જૈવિક કચરો (Bio-Waste)

• વ્યાખ્યા: માનવ કે પ્રાણીના રોગના નિદાન-સારવાર કે વાઢકાપ થકી પેદા થયેલો ઘન કે પ્રવાહી કચરો.
• સમાવેશ: પાટા, રૂ, કાઢી નાખેલું પ્લાસ્ટર, હાથમોજાં, ઈજેકશન, ગ્લુકોઝના ખાલી બાટલા, સોય, વાઢકાપમાં કાઢી નાખેલાં અંગો વગેરે.
• જોખમ: આ કચરો ચેપીપણા (infectivity) તથા વિષાક્ત (toxicity) દ્રવ્યોને કારણે ખૂબ જ જોખમી બની જાય છે.
• વ્યવસ્થાપન અને નિકાલ (ખાસ નિયમો):
  • આ કચરાનો સામાન્ય કચરાની જેમ નિકાલ કરવાથી રોગોનો ફેલાવો થાય છે, તેથી તે વૈજ્ઞાનિક ઢબે થવો જરૂરી છે.
  • કચરો ભરવા માટેની કોથળીઓ તેમાં ભરવાની સામગ્રી અનુસાર જુદા જુદા રંગની હોય છે:
    • પીળી કોથળી: ચેપી કચરો, પાટા, રૂ, માનવ અંગો.
    • લાલ કોથળી: પ્લાસ્ટિક કચરો, કેથેટર, ઈજેકશન.
    • વાદળી કોથળી: બધા પ્રકારની કાચની સામગ્રી, તૂટેલા કાચ.
    • કાળી કોથળી: બિન વપરાશની કે જૂની દવાઓની બાટલીઓ, બિનઉપયોગી ઓજારો.
  • કચરાની હેરફેર કરનારાઓએ સલામતી માટે બૂટ, માસ્ક, હાથમોજાં અને ઍપ્રન સૂટ પહેરવા જોઈએ.
  • કચરાને ખુલ્લો બાળવાને બદલે તેને ખાસ પ્રકારની બંધભટ્ટીમાં નિશ્ચિત તાપમાને બાળવામાં આવે છે.

4. માનવ મળમૂત્ર નિકાલ (Human Excreta Disposal)

• સમસ્યા: યોગ્ય નિકાલ ન થાય તો તે ગંદકી અને રોગચાળો ફેલાવે છે અને હવા-પાણી તથા જમીનનું પ્રદૂષણ ફેલાય છે.
• ઉપાયો: શૌચાલયોની સગવડો ઊભી કરવી, જ્યાં ગટરો નથી ત્યાં સસ્તા પ્રકારનાં બે ખાડાવાળાં શૌચાલય બનાવવા. માનવ મળ-મૂત્રમાંથી કીમતી ખાતર બનાવી શકાય.

 સામાજિક-આર્થિક સમસ્યાઓ

1. ગરીબી (Poverty)

• વ્યાખ્યા: સમાજનો એક વર્ગ પોતાની આવશ્યક જરૂરિયાતો પણ સંતોષી ના શકતો હોય તો તેને ગરીબી રેખાથી નીચેનો ગણવામાં આવે છે.
• આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડ: વિશ્વબૅન્ક અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો અનુસાર રોજના એક અમેરિકન ડૉલરથી ઓછું ખર્ચ કરનાર વ્યક્તિ ગરીબી રેખા નીચે છે.
• અસર: ગરીબી દેશની વિકાસયાત્રાને મંદ બનાવે છે અને વિકાસની તમામ હકારાત્મક અસરોને ધોઈ નાખે છે.
• કારણો: વસ્તી વધારો, ગૃહયુદ્ધો, ઉત્પાદનનાં સાધનોનું અસમાન વિતરણ, ખેતીનો મંદ વિકાસ દર, વિકસિત રાષ્ટ્રોનો ઉપભોક્તાવાદ, કુદરતી આપત્તિઓ અને યુદ્ધની સ્થિતિ મુખ્ય છે.
• ભારતમાં પ્રમાણ: ઓડિશામાં 57%, બિહાર અને ઝારખંડમાં 54.4%, ગુજરાતમાં 31.1% છે. શહેરી ક્ષેત્રોમાં રોજગારીની તકો વધુ હોવાથી ગરીબીનું પ્રમાણ ગ્રામીણ ક્ષેત્રો કરતાં નીચું જોવા મળે છે.

2. ભૂખમરો (Hunger / Malnutrition)

• વ્યાખ્યા: વિટામીન, શરીર ટકાવી રાખવા જરૂરી પોષક દ્રવ્યો અને ઊર્જાની શરીરમાં ભારે ઉણપને ભૂખમરો કહે છે. આ કુપોષણનું અત્યંત વરવું અને અંતિમ સ્વરૂપ છે.
• અસરો: લાંબા સમય સુધી આ સ્થિતિ રહે તો શરીરનાં કેટલાક અંગો કાયમી ધોરણે ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ શકે છે, અને વ્યક્તિનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.
• વૈશ્વિક સ્થિતિ:<