ભૂમિ સંસાધન
│
├── ઉપયોગ
│ ├─ ખેતી
│ ├─ રહેઠાણ
│ ├─ માર્ગો, ઉદ્યોગો
│ └─ જળાશયો, ઉપવનો
│
├── ખેતીનો વિકાસ
│ ├─ પ્રાચીનકાળ → સ્થાયી જીવન
│ ├─ ઉપજાઉ ભૂમિ → ખેતી પદ્ધતિઓ
│ ├─ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ → વ્યાપારિક ખેતી
│ └─ આધુનિક ટેક્નોલોજી → ટપક, માઈક્રો સિંચાઈ
│
├── સમસ્યાઓ
│ ├─ ખેતીલાયક જમીનનો ઘટાડો
│ ├─ ક્ષારીકરણ
│ ├─ જમીન ધોવાણ
│ ├─ નિર્વનીકરણ
│ ├─ ગૂમ ખેતી
│ ├─ સઘન ખેતી
│ └─ કૃત્રિમ ખાતર-કીટનાશક ઉપયોગ
│
└── ઉપાય
├─ જમીનનું પુનઃસંવર્ધન
├─ વનીકરણ અને આડબંધ
├─ આધુનિક સિંચાઈ પદ્ધતિઓ
├─ જૈવિક ખાતરનો ઉપયોગ
└─ બાગાયતી ખેતીનો વિકાસ
ખનીજ સંશાધન
૧. ખનીજો એટલે શું અને તેનું વર્ગીકરણ (Mineral Classification)
. ખનીજો એવા પદાર્થો છે જે જૈવિક અને અજૈવિક પદાર્થો પર ગરમી અને દબાણને કારણે પરિવર્તન પામીને ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ પ્રાપ્ત કરે છે.
પૃથ્વીના આંતરિક ક્ષેત્રોમાંથી ખનીજો સામાન્ય રીતે શુદ્ધ સ્વરૂપે મળતા નથી; તેમાં અશુદ્ધિઓ હોય છે, તેથી તેને અયસ્ક (Ore) કહેવાય છે, જેમ કે લોહ અયસ્ક. ખડકોમાંથી ખનીજો મિશ્ર સ્વરૂપે મળે છે, અને અયસ્કનું શુદ્ધિકરણ કર્યા પછી જ તે શુદ્ધ સ્વરૂપે મળે છે.
ખનીજોનું મુખ્ય વર્ગીકરણ ત્રણ વિભાગોમાં કરવામાં આવે છે:
ધાત્વિક ખનીજો (Metallic Minerals): જે ખનીજો ઉષ્મા (ગરમી) અને વિદ્યુત (વીજળી) ના વાહક હોય, તેને ધાતુમય ખનીજ કહેવાય.
૨. ખનીજ સંસાધન સંબંધી સામાન્ય સમસ્યાઓ અને તેના ઉકેલ
ખનીજોનું નિર્માણ થવું એ કરોડો વર્ષોની પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે. તેથી, તેના ઉપયોગ સાથે કેટલીક ગંભીર સમસ્યાઓ જોડાયેલી છે.
A. સમસ્યાઓ
ખાણમાંથી મેળવેલી ખનીજ વિવિધ પ્રક્રિયાઓ કર્યા બાદ ઉપયોગમાં આવે છે. જો તેનો ઉપયોગ થઈ જાય, તો તે તેના મૂળ સ્વરૂપમાં ફરી આવવાની નથી. આ તેની સૌથી મોટી મર્યાદા છે.
ખનનક્ષેત્રોમાં ખનનકાર્ય કર્યા પછી ત્યાં વિશાળ ખાઈઓ (ખાડા) અને ગર્તો રચાય છે, જેના કારણે તે પ્રદેશનું સમગ્ર પારિસ્થિતિક તંત્ર બદલાઈ જાય છે.
B. વ્યવહારુ ઉકેલો
વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ અને પુનઃચક્રણ (Recycling): જેમ આપણે જાણીએ છીએ કે ખનીજસંપત્તિને તેના મૂળ સ્વરૂપે ફરી મેળવી શકાતી નથી, તેથી તેનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો અને પુનઃચક્રણ પ્રણાલી વિકસાવવી ખૂબ જ જરૂરી છે. આનાથી ખનીજનો ફરી ફરી ઉપયોગ કરી શકાય છે અને નવા ખનનકાર્યને ઘટાડી શકાય છે.
જમીનનું સમતલીકરણ અને કાયદાનું અમલ: ખનનક્ષેત્રોમાં જે વિશાળ ખાઈઓ ઊભી થાય છે, ત્યાં કાયદાનો અસરકારક અમલ કરીને શક્ય હોય ત્યાં સુધી જમીનને સમતલ (લેવલ) બનાવવાની ફરજ પાડવી જોઈએ.
જળપ્રણાલીનું રક્ષણ અને વનીકરણ: ખનન કાર્યની વ્યવસ્થા એવી રીતે ગોઠવવી જોઈએ કે જેથી જળપરિવાહ પ્રણાલીને ઓછો અવરોધ થાય. સાથે જ, ખનનકાર્ય પૂર્ણ થયા પછી તે વિસ્તારમાં વનીકરણ (વૃક્ષારોપણ) કરવાની ફરજ પાડવી જોઈએ.
૩. ખનીજતેલ અને કુદરતી વાયુ સંબંધી સમસ્યાઓ અને ઉકેલ
ખનીજતેલ અને કુદરતી વાયુ એ ઊર્જાના પરંપરાગત સ્રોત છે. આ સ્રોતનો ઉપયોગ હાલમાં ખૂબ જ વધારે છે, જેના કારણે પર્યાવરણ પર ગંભીર અસરો થાય છે.
A. સમસ્યાઓ (પર્યાવરણ અને જીવસૃષ્ટિ પર અસર)
વાતાવરણનું પ્રદૂષણ: આ ખનીજોના ઉપયોગ દરમિયાન કાર્બન ડાયોક્સાઈડ, સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ, નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ, કાર્બન મોનોક્સાઈડ વગેરે જેવા વાયુઓ છૂટા પડે છે અને વાતાવરણમાં ભળીને તેને દૂષિત કરે છે.
સમુદ્રમાં તેલનું પ્રદૂષણ (ઓઇલ સ્લિક): પરિવહન દરમિયાન જો સમુદ્રમાં ખનીજતેલ લીકેજ થાય, અથવા જ્યારે તેના વિશાળ ટાંકાંને સમુદ્રમાં સાફ કરવામાં આવે, ત્યારે સમુદ્રની સપાટી પર ખનીજતેલનું એક વિશાળ ‘ઘર’ (સ્તર) બની જાય છે.
સમુદ્રી જીવસૃષ્ટિને નુકસાન:
આ તેલના સ્તરને પરિણામે સપાટી પરની વનસ્પતિ, જેને પ્લેન્કટન કહેવાય છે, તેનો નાશ થાય છે.
શ્વાસ લેવા માટે સપાટી પર આવતા સમુદ્રજીવો કાં તો મરી જાય છે અથવા તેમના સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર થાય છે.
સૂર્યપ્રકાશનો અવરોધ: ખંડીય છાજલી (Continental Shelf) ના પ્રદેશમાં સપાટી પરનું આ ખનીજતેલનું સ્તર સૂર્યપ્રકાશને પાણીની નીચે જતો અટકાવે છે, જેના પરિણામે સમગ્ર જીવસૃષ્ટિ પર ગંભીર અસર થાય છે.
અકસ્માતો: તેલક્ષેત્રોમાંથી ક્યારેક અચાનક કુદરતી વાયુ બહાર નીકળે છે અને આગ લાગે છે, જેનાથી આસપાસની જીવસૃષ્ટિને ભારે નુકસાન પહોંચે છે.
B. વ્યવહારુ ઉકેલો
ઊર્જાની જરૂરિયાત દિવસેને દિવસે વધતી જાય છે, જ્યારે ખનીજ તેલ અને કુદરતી વાયુના સ્રોત મર્યાદિત છે. આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો ઉકેલ એ છે કે આપણે બિનપરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતનો બહોળો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. આમ કરવાથી, પરંપરાગત સ્રોતો (ખનીજતેલ અને કુદરતી વાયુ) પરનું ભારણ ઘટાડી શકાય છે.
૪. ખનીજ કોલસા સંબંધી સમસ્યાઓ અને ઉકેલ
ખનીજ કોલસાનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે થર્મલ પાવરસ્ટેશનોમાં અને ધાતુ ગાળણનાં કારખાનાઓમાં વધુ થાય છે.
1. સમસ્યાઓ
કોલસાના ઉપયોગ દરમિયાન ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને કાર્બન મોનોક્સાઈડનું ઉત્સર્જન થાય છે. આ વાયુઓ વાતાવરણમાં ભળીને પર્યાવરણને દૂષિત કરે છે અને જીવસૃષ્ટિ માટે પણ હાનિકારક છે.
2. વ્યવહારુ ઉકેલો
ઉપયોગ ઘટાડવો: સૌથી પહેલા તો કોલસાનો ઉપયોગ ઘટાડવો જોઈએ.
નિકાલ પ્રયુક્તિ: એવી પ્રયુક્તિઓ (ટેકનોલોજી) વિકસાવવી જોઈએ કે જેથી તેના ઉપયોગ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા હાનિકારક વાયુઓનો યોગ્ય નિકાલ થઈ શકે.
વૈકલ્પિક ઊર્જાનો ઉપયોગ: કોલસાના સ્થાને આપણે સૌર ઊર્જા અને અન્ય બિનપરંપરાગત ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
ખનીજ સંસાધનો આપણી અમૂલ્ય ધરોહર છે. જો આપણે વિવેકપૂર્ણ રીતે અને પુનઃચક્રણ દ્વારા તેનો ઉપયોગ કરીશું, તો આવનારી પેઢીઓ માટે પણ આ સંસાધનો ઉપલબ્ધ રહેશે.
સાગરીય સંશાધન
૧. સાગરીય સંસાધનો: મહત્વ અને વ્યાખ્યા
બાળકો, તમારે યાદ રાખવું જોઈએ કે સમુદ્ર માનવીના જીવનમાં સીધી કે આડકતરી રીતે ઘણું મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે.
વ્યાખ્યા: મહાસાગરના જળ અને તેના તળિયા સાથે સંકળાયેલા જૈવિક (Biotic) અને અજૈવિક (Abiotic) સંસાધનોને સાગરીય સંસાધનો કહે છે.
સમાવેશ: સાગરીય જળ, તેમાં રહેતાં પ્રાણીઓ, વનસ્પતિ, સાગરીય નિક્ષેપ, જૈવિક અને અજૈવિક પદાર્થો ઉપરાંત તરંગ ઊર્જા (Wave Energy) અને ભરતી-ઓટ ઊર્જાનો પણ સાગરીય સંસાધનમાં સમાવેશ થાય છે.
૪. પશુ સંસાધન અને ડેરી ઉદ્યોગ
આ ઉપરાંત, ભૂમિ પરના અન્ય જૈવિક સંસાધનોમાં પશુ સંસાધન પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.
ઉપયોગ: પશુપાલન વ્યવસાય મુખ્યત્વે દૂધ, માંસ અને ઊન વગેરે મેળવવા માટે કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, પશુઓનો ઉપયોગ ખેતી માટે અને પરિવહનના સાધન તરીકે પણ થાય છે.
ડેરી ઉદ્યોગ: ભોજનમાં સૌથી વધુ ઉપયોગ દૂધ અને દૂધની બનાવટોનો છે. ડેરી ઉદ્યોગને અંતર્ગત મુખ્ય પશુ ગાય છે. યુરોપ, પૂર્વ સોવિયત સંઘ, ઉત્તર અમેરિકા, ન્યૂઝીલેન્ડ, આર્જેન્ટિના અને પૂર્વ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ગાયને ઉછેરવામાં આવે છે. ભારતમાં આણંદની અમૂલ ડેરી દ્વારા પશુપાલન પ્રવૃત્તિને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.
એક મહત્ત્વપૂર્ણ બાબત: બાળકો, તમારે એ પણ સમજવું જોઈએ કે જે પ્રદેશોમાં કાર્યશીલ વસ્તીનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે, ત્યાં સંસાધનોનો પર્યાપ્ત ઉપયોગ થઈ શકતો નથી.
આમ, આપણે જોયું કે ખનીજ હોય કે સાગરીય સંસાધનો, તેનો વિવેકપૂર્ણ અને ટ્રીટમેન્ટ સાથેનો ઉપયોગ જ આવનારી પેઢીઓ માટે તેને સુરક્ષિત રાખી શકશે.
